"Mentale gezondheid is gezondheid. Punt."

Zo’n dertig jaar geleden is het ondertussen, dat Filip Raes afzwaaide van de secundaire school. Toch keert hij er nog elk jaar terug. Om er een lezing te geven, telkens aan de vijfdejaars. “Omdat we weten dat het aantal psychische klachten toeneemt naarmate jongeren ouder worden”, legt hij uit. “De vijfdejaars kampen er al meer mee dan de derdejaars, de derdejaars al meer dan de eerstejaars.” In zijn tijd was al die kennis er nog niet, zo blikt hij terug. “Toen werd er nog niet gesproken over waar je het als leerling misschien lastig mee had. Terwijl we vandaag uit heel wat onderzoek weten dat dat geen goed idee is, want praten lucht op. Bovendien merk je in gesprekken vaak dat je niet de enige bent die ergens mee zit. Wat dat betreft, zijn leerkrachten echt sleutelfiguren. Zij staan vaak heel dicht bij hun leerlingen en kunnen daardoor goed oppikken wanneer het even niet goed zit. Het zou dus gek zijn om hen niet bij zulke gesprekken te betrekken. Je mag namelijk niet vergeten dat praten alleen niet voldoende is. Er moet ook iemand zijn die luistert. En die luistert op de juiste manier.”

Hoe ga je zo’n gesprek dan op de juiste manier aan?
FILIP RAES: “Als het niet goed gaat met iemand, is het soms handiger om niet meteen te beginnen over depressieve gevoelens of over angsten. Begint een leerling er zelf over, dan mag je de kans natuurlijk niet laten liggen om er verder op door te gaan. Maar vaak zijn er meer laagdrempelige manieren om het onderwerp aan te snijden bij jongeren. Pols naar hoe ze slapen, of check of ze ergens mee zitten. Zelf werk ik bijvoorbeeld vooral rond piekeren, een belangrijke oorzaak van veel mentale problemen. Het is nodig om het daarover te hebben, maar gesprekken over piekeren zijn ook gewoon een heel handige toegangspoort om andere zaken naar boven te halen. Organiseer je bijvoorbeeld een lezing over depressie, dan wordt er afwachtend gereageerd. Organiseer je een lezing over piekeren, dan zit de zaal meteen vol. Terwijl je dezelfde groep mensen bereikt: zij die aanlopen tegen depressieve gevoelens en tegen angstgevoelens. Die groep is bij jongeren trouwens behoorlijk groot. Een op vijf jongeren heeft matige tot ernstige psychische problemen, en suïcide is nog altijd de belangrijkste doodsoorzaak bij Vlaamse jongeren tussen 15 tot 19 jaar.”

Er moet dus nog veel meer worden gebabbeld met jongeren?
FILIP RAES: “Het antwoord is een beetje dubbel. Je mag jongeren ook niet overladen met zulke gesprekken. Dus ja, het is belangrijk dat je over problemen praat, want als je dat niet doet, laat je heel wat jongeren die nood hebben aan een babbel in de kou staan. Tegelijkertijd zijn er ook jongeren die wel prima in hun vel zitten. Zij zouden door een veelheid aan gesprekken het gevoel kunnen krijgen dat ze ook maar met iets moeten gaan worstelen. Daarom ben ik grote voorstander om ook dit soort onderwerpen met de nodige luchtigheid te bespreken. Je hoeft er niet mee te gaan lachen, maar het hoeft ook niet per se zwaarmoedig te worden. Daar de juiste toon in vinden, dat doet de Sidekick Sam Academy geweldig, vind ik. En als leerkracht is het vooral zaak om je leerlingen het gevoel te geven dat ze, wanneer ze willen, met jou over gelijk wat kunnen praten. Als een soort uitnodiging, die allesbehalve opdringerig is. Zo creëer je een open cultuur waarin over alles kan worden gepraat, zonder dat iedereen het plots en per se over mentale problemen moet hebben. Het moet gewoon de normaalste zaak ter wereld worden, iets dat er soms bij hoort. Net zoals iemand soms een been breekt tijdens het voetballen of het dansen. Dan kunnen anderen vaak niet snel genoeg zijn om iets op het gips te schrijven. Als iemand psychologische hulp nodig heeft, dan blijft dat vaak toch wat gevoeliger liggen. Het blijft een beetje onwennig.”

Hoe vind je als leerkracht het evenwicht om die openheid te creëren, terwijl je ook de persoon bent die fouten moet kunnen benoemen en grenzen moet stellen
FILIP RAES: “Je kan jongeren perfect het gevoel geven dat ze de moeite waard zijn en hen tegelijkertijd uitleggen dat er regels nodig zijn. Geef als leerkracht daarom geregeld aan dat je doet wat je doet in een poging om je leerlingen zo ver mogelijk te brengen in het leven. De ene keer is dat door naast iemand te gaan zitten voor een gesprek, de andere keer is dat door iemand tot de orde te roepen en op grenzen te wijzen. Wat daarbij kan helpen, is om toe te geven dat je je als leerkracht soms ook afvraagt of je het allemaal wel goed aanpakt. Dat kan een opening creëren. Zo merken jongeren dat ook anderen worstelen met zaken die hen bezighouden. Common humanity, zo heet dat in het Engels. Gedeelde menselijkheid, oftewel het besef dat wij allemaal fouten maken, piekeren, af en toe eens niet goed in ons vel zitten of domme dingen doen. En dat het perfect normaal is om het daarover te hebben. Net zoals het normaal is om over een keelontsteking of griep te praten. Mentale gezondheid is ook gewoon gezondheid. Punt.”

In hoeverre moet je die gezondheid als leerkracht mee bewaken, en wanneer moet je hulp inroepen?
FILIP RAES: “Een leerkracht kan en moet de rol van zorgverleners niet overnemen, maar kan wel als eerste een luisterend oor en ondersteuning aanbieden. Rode Kruis Vlaanderen heeft een gratis app, Houvast, die leerkrachten en alle anderen die in een contactberoep werken daarbij kan helpen. Wat doe je als iemand een paniekaanval krijgt? Hoe reageer je als iemand je vertelt dat die uit het leven wil stappen? Hoe ga je om met iemand die angstig of neerslachtig is? Het komt er meestal op aan om niet te snel oplossingen voor te stellen. Suggereren dat iemand zich iets maar niet zo moet aantrekken of het moet loslaten? Dat werkt vaak niet. Dat hebben mensen heus al wel zelf geprobeerd, en vaak zelfs. Meestal weten je leerlingen zelf ook wel dat hun probleem niet altijd in één, twee, drie op te lossen valt. Je kan een gebroken liefdesrelatie niet lijmen als leerkracht, net zoals je een overlijden in de familie niet ongedaan kan maken. Wat je wel kan doen, is je leerlingen erover laten vertellen. Hoe banaal hun probleem soms ook mag klinken. Vooral jonge kinderen komen soms aanzetten met gevoelens over zorgen die je als volwassene misschien makkelijk kan relativeren. Als je die gevoelens dan negeert of wegzet als onnodig, dan zal diezelfde leerling jaren later ook niet, of toch al minder, geneigd zijn om te praten over zaken die misschien dieper snijden.”

Hoe pak je die zaken die dieper snijden zelf binnen als leerkracht? Iedereen heeft zijn grenzen.
FILIP RAES: “Je moet jezelf inderdaad heel goed kennen. Sommige leerkrachten absorberen alles misschien al jaren als een spons, zonder dat ze het goed beseffen. Tot ze plots tegen een muur aanlopen en niet begrijpen hoe dat kon gebeuren. Je kan als leerkracht dus maar beter tijdig opmerken dat je misschien te ver aan het gaan bent in het begeleiden van een jongere. En dan afgrenzen waar nodig. Je kan niet iedereen die erg aan het worstelen is in diens hoofd zelf helpen. Dat kan en mag jouw verantwoordelijkheid als leerkracht niet zijn. Let op, het is niet altijd makkelijk om dat aan jezelf toe te geven. Leerkrachten vinden het vaak lastig als hun leerlingen het lastig hebben, en ze willen hen graag meer ondersteunen. Dat is een heel mooi verlangen, maar dat kan je gewoon niet altijd waarmaken. Zeker niet wanneer het om ernstige problemen gaat. Dat soort zelfzorg is belangrijk. Het betekent ook niet dat je een leerling daarom helemaal aan diens lot moet overlaten. Je kan bijvoorbeeld proberen om het netwerk rond die leerling zo groot mogelijk te maken, zodat het een gedeelde verantwoordelijkheid wordt. En doorverwijzen naar professionele hulp indien nodig.”

Kan het schoolbeleid daarin een rol spelen, bijvoorbeeld preventief?
FILIP RAES: “In een ideale wereld kan je preventie afstemmen op jongeren waarvan je vermoedt dat ze een zekere kwetsbaarheid hebben. We deden bijvoorbeeld al onderzoek naar lessen rond mediteren op school. Bied je dat aan voor alle leerlingen, dan werkt het eigenlijk niet bijster goed. Niet iedereen zit daarop te wachten, en dat merk je soms ook aan de reacties, waardoor de hele klas vaak afhaakt. Bied je dezelfde meditatielessen aan als een open aanbod, bijvoorbeeld tijdens de middag, dan is de kans groter dat je jongeren bereikt die er oprecht voor openstaan, er nood aan hebben én er vervolgens wel bij varen. Zij komen dan ook terecht in een groep met anderen die misschien over gelijkaardige dingen als zij tobben. Zo voelen ze zich meer verbonden en gaan ze misschien ook minder snel boos worden op zichzelf omdat ze bepaalde gedachten maar niet uit hun hoofd krijgen. Omdat het blijkbaar toch niet zo vreemd is om zo te denken. Anderen doen het tenslotte ook. Dat besef maakt vaak al een groot en belangrijk verschil.”

Dat leren wij leerlingen dan. Wat leren zij ons?
FILIP RAES: “Netjes over de dingen te praten. Jongeren durven volwassenen vandaag tot de orde roepen. Dat kan mij nog altijd aangenaam verrassen. Ze kunnen echt goed benoemen wat zij niet vinden kunnen. Dat durfde mijn generatie niet, of toch veel minder. Oké, de tijden zijn ook veranderd, maar de jongeren van vandaag zouden evengoed hun mond kunnen houden over pakweg de klimaatveranderingen of andere wereldproblemen. Dat doen ze niet. Laatst werd ik er door een student bijvoorbeeld op aangesproken dat ik wel heel veel beelden met AI had gegenereerd om mijn presentatie te maken. Knap, dat die mij erop durft wijzen dat die beeldgeneratie onnodig veel energie kost. Studenten zijn vandaag ook mondig genoeg om verhaal te komen halen na een examen. De meesten van hen doen dat ook op een heel correcte en beleefde manier. Dat kan ik echt waarderen. Zij gaan zich niet langer in allerlei bochten wringen om anderen te plezieren. Zo zorgen ze ook beter voor hun mentale gezondheid. Er zullen nog altijd mensen zijn die over hun eigen grenzen gaan, maar veel jongeren van nu zullen volgens mij bewuster omgaan met hun tijd en met hun gezondheid.”

Dus als we een blik op de toekomst werpen, staan we dan binnen twintig jaar veel verder als het gaat over welzijn? 
FILIP RAES: “Dan moet ik antwoorden met wat ik altijd tegen mijn cliënten zeg: ik heb geen glazen bol. (glimlacht) Ik zie jongeren dingen doen waarvan ik had gewild dat ik ze op die leeftijd zelf had gedaan. Echt hoedje af daarvoor. Dat neemt niet weg dat er vandaag uitdagingen op ons afkomen die nog niet leefden in de maatschappij waarin ik opgroeide. Denk bijvoorbeeld aan de technologie, die kan zorgen voor verbinding, maar er evengoed voor kan zorgen dat je je net erg gebonden voelt. Of aan heel wat maatschappelijke en geopolitieke verschuivingen. Maar dat doet niets af aan het feit dat ik oprecht onder de indruk ben van hoe jongeren alles wat er op hen afkomt vandaag al vastpakken en ermee aan de slag gaan.”