Hoe kijkt Katholiek Onderwijs Vlaanderen naar welbevinden? We vroegen het aan expert Bruno Vanobbergen, directeur-generaal van Katholiek Onderwijs Vlaanderen.

Hoe zorg je ervoor dat leerlingen zich goed voelen op school? En wat kan een scholenkoepel daarin betekenen? We gingen in gesprek met Bruno Vanobbergen, directeur-generaal van Katholiek Onderwijs Vlaanderen. Van uitdagingen tot kansen, ontdek hoe het katholiek onderwijs haar scholen ondersteunt om van welzijn een topprioriteit te maken.

Het onderwijs van morgen. Hoe zie jij dat? 
BRUNO: "Voor mij draait het onderwijs van morgen rond één centraal idee: elke leerling moet ten volle zijn of haar leerrecht kunnen waarmaken. Vandaag zien we jammer genoeg heel wat kinderen en jongeren uitvallen. Denk aan de grote groep jongeren zonder diploma secundair en het groeiende aantal leerlingen dat zelfs geen getuigschrift basisonderwijs behaalt. Dat toont aan dat het huidige systeem te vaak tekortschiet. We moeten ervoor zorgen dat elke leerling tot leren komt, in de breedste vorm van het woord. Vandaag ligt de focus sterk op cognitieve prestaties – wat uiteraard heel belangrijk is - maar we mogen de persoonsvorming zeker niet vergeten. De ideale school biedt ruimte aan beide aspecten. "

Wat is daar voor jou voor nodig? 
BRUNO: "Het is belangrijk dat leerkrachten een goed inzicht krijgen in hoe leerlingen leren. Dat is vandaag niet vanzelfsprekend, zeker gezien de grote diversiteit in klasgroepen. Een beter inzicht in leerprocessen kan leerkrachten versterken en écht verschil maken in de klas. Daarnaast vind ik het essentieel om de verbinding tussen de verschillende onderwijsniveaus te versterken. Wat er in het basisonderwijs gebeurt, heeft een belangrijke impact op wat er in het secundair gebeurt. We zien dat leerlingen die het aan het einde van de lagere school moeilijk hebben, in het secundair vaak op een dood spoor belanden. Dat moeten we vermijden. Door bruggen te bouwen tussen basis- en secundair onderwijs kunnen we meer leerlingen aan boord houden. Nog een belangrijk punt is de samenwerking tussen gewoon en buitengewoon onderwijs. Er bestaan uitzonderingen, maar meestal kennen beide onderwijsvormen elkaar nog te weinig. Een betere samenwerking en uitwisseling van expertise kan ons onderwijs fundamenteel versterken. "

Hoe belangrijk is aandacht voor welbevinden op school?
BRUNO: "We maken te vaak een onderscheid tussen “presteren” en “welbevinden”, alsof het ene het andere in de weg staat. Daar ben ik het niet mee eens. Welbevinden is voor mij onlosmakelijk verbonden met vorming, zowel cognitief als persoonlijk. Door leerlingen te laten groeien in kennis, krijgen ze een discipline onder de knie en ontwikkelen ze zich als persoon. Dat draagt ook bij aan hun welbevinden. Inzetten op welbevinden is voor mij: kapstokken aanreiken tot persoonsvorming. Onlangs luisterde ik in de wagen naar Jacques Brel. Zijn chanson Ne me quitte pas: daar gaat het over. Omgaan met verdriet is iets wat iedereen vroeg of laat moet doen. Als je dat thema via muziek, literatuur of kunst de klas binnenbrengt, bied je niet alleen kennis aan. Je helpt leerlingen ook om sterker in het leven te staan. Welbevinden gaat niet alleen over ‘praten’. Het is ook je leerlingen laten ontdekken hoe anderen – schrijvers, kunstenaars, denkers… – met grote levensthema’s zijn omgegaan. Door leerlingen uit hun eigen perspectief te halen, reik je kennis aan die ook hun welbevinden versterkt. Dat is geen afleiding van de leerstof, dat is leerstof en draagt absoluut bij aan meer kwaliteitsvol onderwijs."

Is het onderwijs vandaag echt zo anders?
BRUNO: "De basisstructuur van ons onderwijs is de voorbije 30 jaar weinig veranderd, maar de context is wél enorm geëvolueerd. Onze samenleving is complexer geworden. Het aantal kinderen in problematische opvoedingssituaties is de laatste jaren bijvoorbeeld systematisch gestegen. Dat heeft onvermijdelijk een impact op ons onderwijs. Dertig jaar geleden was er nog geen sprake van digitale transformatie. Vandaag zien we dat AI al een grote impact heeft op onderwijsmethodes en dat zal alleen maar toenemen. Ik bezocht onlangs Microsoft, waar we kennismaakten met AI-gedreven leesmethodes die het leerproces versnellen. De mogelijkheden van zo’n innovaties zijn spectaculair, zowel op maatschappelijk als didactisch vlak. Wat vandaag ook flink opvalt, is de toegenomen aandacht voor verschillen tussen leerlingen. Labels kunnen helpend zijn, maar zijn dat niet altijd. Ze maken ons bewust van de diversiteit in de klas en doen nadenken over hoe we ervoor kunnen zorgen dat iedereen de eindmeet halen. Maar ik ga akkoord met de stelling dat we ons onderwijs vandaag te veel individualiseren. Door zoveel nadruk te leggen op verschillen, dreigt een klas te versnipperen in twintig individuele leertrajecten. Dat zorgt voor extra werkdruk en gaat ten koste van het gezamenlijke leren. Je kan perfect rekening houden met verschillen en toch mikken op een klas als één groep. In vaktermen noemen we dat convergerende differentiatie. Vandaag zien we vooral het tegenovergestelde: divergerende differentiatie. Daar ligt volgens mij een van de grote uitdagingen én kansen van ons onderwijs."

Denk je aan inspirerende voorbeelden op scholen? 
BRUNO: "Een mooi voorbeeld zag ik onlangs op een secundaire school. Daar gaf men dezelfde leerinhoud aan twee groepen leerlingen, maar op een andere manier. De ene groep bestond uit leerlingen die abstract denken makkelijker vonden, de andere had meer baat bij een concrete aanpak. Dat zijn voor mij inspirerende praktijken: je houdt rekening met verschillen tussen leerlingen, maar mikt wél op dezelfde kennis en verwachtingen voor iedereen. Niemand wordt uitgesloten."

Waar staan jullie voor als koepel? 
BRUNO:"We hebben net een nieuwe missie uitgewerkt, die bewust heel kort is: ‘Als netwerk verbinden we onze expertise om vanuit onze christelijke inspiratie voor iedereen in Vlaanderen en Brussel kwaliteitsvol onderwijs te realiseren’. Die missie bevat verschillende componenten. Als netwerk: we bestaan dus niet enkel uit scholen, maar ook uit hogescholen, de KU Leuven, leersteuncentra, internaten enzovoort. We staan voor kwaliteitsvol onderwijs. Dat is iets wat scholen of leerkrachten niet individueel moeten realiseren, maar waar we als netwerk naar streven door de brede aanwezige expertise met elkaar te verbinden. Uiteraard speelt onze christelijke inspiratie ook een belangrijke rol. Dat betekent dat we de focus op persoonsvorming scherp houden en erover waken dat onze scholen voor iedereen zijn. Ook kinderen en jongeren die uit de boot dreigen te vallen, moeten we mee aan boord houden. "

Welke skills heb je vandaag nodig als leerkracht? 
BRUNO: "Uiteraard hebben leerkrachten veel vaardigheden nodig, maar we mogen niet doen alsof alles op hun schouders rust. Het is een feit dat steeds meer leerlingen een rugzak met zich meedragen. Leerkrachten moeten die signalen herkennen en communicatief vaardig zijn om in gesprek te gaan, ook met ouders. Dat is iets dat de meeste leerkrachten trouwens van nature doen. Ik voel bij leerkrachten een oprechte bezorgdheid over het welbevinden van hun leerlingen en een groot engagement om ermee aan de slag te gaan. Maar het zou fout zijn om dit enkel als de verantwoordelijkheid van leerkrachten te zien. Ook de samenleving heeft een grote taak. Scholen en leerkrachten moeten omringd worden door een netwerk van organisaties die hen helpen in het omgaan met complexe situaties. Hetzelfde geldt voor de digitale transformatie. Ook daarin verdienen leerkrachten begeleiding. Het is cruciaal dat school een breed beleid ontwikkelen, met ruimte voor een goede ondersteuning van zorgcoördinatoren, IT-medewerkers enzoverder. "

Hoe belangrijk is een platform als de SSA? 
BRUNO: "Zeer belangrijk. Welbevinden is een thema dat leeft in scholen, maar tegelijk zijn leerkrachten vaak zoekende naar hoe ze er concreet mee aan de slag kunnen. In het secundair spelen leerlingbegeleiders een belangrijke rol, maar in het basisonderwijs bestaat die structurele ondersteuning niet. Dat maakt de uitdaging nog groter. Een ondersteunend platform als de Sidekick Sam Academy is voor mij zeer waardevol. Het maakt het thema op een interactieve manier levendig en verbindt het zelfs met vakken zoals biologie en geschiedenis. Zo kan welbevinden als een rode draad door het onderwijs lopen. "

Hoe belangrijk zijn leerkrachten in het leven van jongeren? 
BRUNO: "Iedereen heeft wel twee, drie, vier leerkrachten van wie je zegt: ‘die heeft voor mij echt een verschil gemaakt.’ Dat toont meteen hoe belangrijk die rol is. Het gaat meestal niet alleen om ‘een verschil door me dit of dat te leren’. Veel vaker gaat het over: ‘die leerkracht heeft mij gestimuleerd om die keuze te maken’ of ‘heeft me geholpen om opnieuw naar school te gaan na een moeilijke periode’. Die persoonlijke betrokkenheid blijft je bij."

Welke leerkracht uit je eigen schooltijd zal je nooit vergeten?  
BRUNO:"Zonder twijfel mijn leraar Latijn in het zesde jaar: Wouter De Bruyne. Ik heb trouwens nog altijd contact met hem. Hij heeft me niet alleen Latijn bijgebracht, maar ook zoveel levenswijsheid en de liefde voor klassieke muziek. Op een dag zei hij: “Jullie hebben nu al zoveel Latijn gezien. Ik wil jullie ook iets anders meegeven.” En toen begon hij ons stap voor stap te leren luisteren naar klassieke muziek. Minutenlang stond hij met gesloten ogen voor de klas, helemaal opgaand in de muziek. Die kwetsbaarheid was ongezien voor een klas vol zeventienjarigen en maakte diepe indruk. Dertig jaar later wordt hij nog altijd genoemd op 
klasreünies. "

Had jij vroeger een Sidekick Sam bij wie je terecht kon? 
BRUNO: "In de jaren ‘80 was er wel aandacht voor zingeving, maar veel minder voor welbevinden. De taal om te benoemen wat er speelde of om hulp te zoeken, heb ik op school niet zo meegekregen. Ik was een eerder stille leerling, die het niet makkelijk vond om te verwoorden wat er in mijn hoofd speelde."

Wat trekt je aan in je job? 
BRUNO: "De hoge uitval, zowel bij leerlingen als bij leerkrachten, bewijst dat ons onderwijs in een systeemcrisis zit. Om je een idee te geven: vandaag staan in onze Brusselse basisscholen één vierde van de directeurs voltijds voor de klas. Simpelweg omdat er te weinig leerkrachten zijn. We moeten van onderwijs weer een wervend verhaal maken. Vandaag stopt 20% van de beginnende leerkrachten al na één schooljaar. Dat is problematisch. We moeten inzetten op het aantrekken van nieuwe talenten, maar ook op het behoud van ervaren krachten. Want ook daar zien we veel uitval. Dat vraagt ruimte voor een professioneel HR-beleid in scholen, waar de expertise van ervaren leerkrachten ook anders ingezet kan worden. In de begeleiding van starters, bijvoorbeeld. Vandaag is die vrijheid er niet. Nochtans zou dat een belangrijk rol kunnen spelen in de aanpak van het lerarentekort. De uitdagingen zijn groot en dat maakt mijn job pittig. Maar ik vind het enorm boeiend om mee na te denken over de stappen die nodig zijn om uit die systeemcrisis te geraken. Tussen alle moeilijkheden zie ik heel wat kiemen voor innovatie. Kleine zaken, zoals nieuwe vormen van samenwerking. Maar ook grotere dingen: hoe kunnen we ons onderwijs anders organiseren, zodat er meer tijd ontstaat voor professionalisering bijvoorbeeld. Er borrelt vanalles. Dat vastpakken en versterken naar een niveau waarmee iedereen aan de slag kan: het maakt mijn job ongelooflijk spannend." 

Wat wens je leerkrachten toe? 
BRUNO: "Ik wens leerkrachten vooral veel goede moed, ondersteuning en inspiratie bij elkaar. Het raakt me telkens wanneer ik leerkrachten hoor zeggen dat ze zich alleen voelen staan. Geen enkele leerkracht zou zich zo mogen voelen. "