We vroegen aan Walentina Cools hoe het OVSG kijkt naar welbevinden 

Hoe zorg je ervoor dat leerlingen zich goed voelen op school? En wat kan een onderwijskoepel daarin betekenen? We gingen in gesprek met Walentina Cools, directeur van OVSG (Onderwijsvereniging van Steden en Gemeenten). Van uitdagingen tot kansen, ontdek hoe OVSG haar scholen ondersteunt om van welzijn een topprioriteit te maken.

Het onderwijs van morgen: hoe zie je dat? 

Die vraag suggereert dat er één ideaal onderwijswijsmodel bestaat, maar daar geloof ik niet in. Onderwijs is maatwerk. Schoolteams verdienen de ruimte om na te denken over hoe hun leerlingen zich maximaal kunnen ontwikkelen. Uiteraard moeten ze zich baseren op de vastgelegde minimumdoelen en hun keuzes kunnen verantwoorden - daar dienen doorlichtingen voor – maar geef directies en schoolteams vooral de autonomie en het vertrouwen om hun onderwijs af te stemmen op hun lokale context. Alleen zo bouwen we een sterk onderwijsverhaal.

Zie je inspirerende initiatieven op scholen ontstaan? 

Zeker. Onlangs bezocht ik een Brusselse basisschool, waar startende en ervaren leerkrachten samen voor de klas staan. Een bewuste keuze van de directeur, zodat collega’s elkaar kunnen ondersteunen. Is de ene sterk in wiskunde geven? Dan kan de andere focussen op extra ondersteuning in de klas. Deze krachtige co-teaching maakt de school ook aantrekkelijker voor nieuwe leerkrachten. In het secundair zie ik gelijkaardige initiatieven, zoals parallelklassen waar twee leerkrachten samen verantwoordelijk zijn voor een vak. In grote lokalen worden directe instructies en oefeningen gegeven, op andere momenten wordt er in kleinere groepen gewerkt. Een directeur die creatief nadenkt kan vakleerkrachten zo inroosteren dat er voldoende tijd is voor overleg. Er liggen heel wat kansen om het onderwijs creatiever te organiseren. Waarom vasthouden aan 4,5 schooldagen? Ik ben een grote voorstander om dat klassieke systeem los te laten. In Brussel loopt een proefproject met een vierdaagse lesweek, waar de vijfde dag wordt ingevuld met vrijetijdsactiviteiten in samenwerking met lokale partners. In Engelse scholen bestaan gelijkaardige systemen: lessen tot 14u, gevolgd door activiteiten zoals schaken, poëzie, muziek of sport. Zo’n model geeft elke leerling toegang tot sport en cultuur, ook wie thuis minder gestimuleerd wordt. Je zet in op de goesting van leerlingen. Dat kan prachtige wins opleveren. Binnen de bestaande regels is er verrassend veel mogelijk. Door samen te werken met partners zoals Sport Vlaanderen, lokale sportclubs en deeltijds kunstonderwijs kunnen we een rijker onderwijsaanbod creëren. Die kans moeten we grijpen. 
 

Waar staan jullie voor als koepel? 

Ik geloof niet in een sturende rol waarbij we één beleid naar voren schuiven. Wij bieden onze scholen en academies vraaggestuurde ondersteuning. Elke school heeft een vast ankerpunt binnen onze begeleidingsdienst. Samen bekijken we wat goed loopt en waar de uitdagingen liggen. Heeft een school nood aan een taalbeleid? Dan werken we dat samen met de school op maat uit. Als koepel vertegenwoordigen we 257 gemeentelijke schoolbesturen. Die lokale verankering is onze grootste kracht. Gemeenten zijn niet alleen verantwoordelijk voor onderwijs, maar ook voor sociale dienstverlening, cultuur, infrastructuur, mobiliteit… Daardoor kunnen ze de schoolorganisatie verbinden met de bredere noden van hun inwoners. Scholen worden zo een dienst naast andere diensten: die samenwerking kan leiden tot een ‘brede school next level’. Een mooi voorbeeld is de nieuwe school voor buitengewoon onderwijs in Dentergem, ontstaan vanuit de vraag van ouders. Bij de oprichting werd gekeken naar een slimme samenwerking met het nabijgelegen woonzorgcentrum. De kine en ergo die nodig is voor de bewoners, kan namelijk ook in het buitengewoon onderwijs ingezet worden. Onze scholen kunnen nét dat stapje verder gaan. Nog een mooi voorbeeld is de kruisbestuiving tussen gemeentelijke kunstacademies en lagere scholen. Na de schooluren worden klaslokalen omgetoverd tot muziekklassen. Dat brengt kunst dichter bij de buurt en versterkt het sociaal-cultureel weefsel. Als koepel pleiten we ook al langer voor een flexibeler personeelsbeleid waarin ondersteunende profielen zoals sociaal werkers, orthopedisten, logopedisten… een plek krijgen. Zulke professionals kunnen leerkrachten ondersteunen waar nodig. We geloven sterk in een leerloopbaanladder: talentvolle mensen, voor wie een bachelor net te zwaar is, kunnen via een graduaatsopleiding als ‘onderwijsassistent’ in het onderwijs aan het werk. Onderwijsassistenten bieden niet alleen extra ondersteuning, maar ze brengen ook meer diversiteit en rolmodellen in het onderwijs. Iets wat vandaag echt ontbreekt. Zo’n leerloopbaanladder biedt kansen om pedagogische bekwaamheid te verwerven in de praktijk. Door mee te draaien, ontwikkelen onderwijsassistenten extra competenties en kunnen ze zich alsnog bijscholen tot leerkracht. Ook de vorming van zij-instromers kan heel wat flexibeler. Vandaag wordt nog te sterk vanuit het klassieke onderwijsmodel gedacht. Tot slot zetten we als koepel sterk in op brugfiguren: maatschappelijk werkers die voor de gemeentelijke sociale dienst werken en de schakel vormen tussen scholen en gezinnen. Ze ondersteunen bij financiële of sociale problemen, ze begeleiden leerlingen die dreigen uit te vallen en zoeken mee naar oplossingen… Zo helpen we gezinnen, versterken we het leerrecht van jongeren én ontlasten we de leerkrachten. 

Hoe belangrijk is aandacht voor welbevinden op school?

Ik vind het ontzettend belangrijk om leerlingen breed te blijven vormen. Onderwijs draait niet alleen om vakkennis, maar ook om sociale vaardigheden. Kennis en welbevinden zijn geen tegenpolen. Ze vullen elkaar net aan. Zelfzorg, stressmanagement, het leren herkennen van je eigen signalen… Het zijn cruciale vaardigheden voor later, zowel privé als professioneel, die in de huidige maatschappelijke context alleen maar belangrijker worden. Welbevinden is een voorwaarde voor leren en cruciaal voor een warm klasklimaat met respect voor elkaars verschillen. Aandacht voor welbevinden is geen luxe, maar een noodzaak. Van scholen wordt verwacht dat ze hier een duidelijk beleid rond te voeren. Elke leerkracht moet er sterk in staan, of je nu wiskunde, geschiedenis of zedenleer geeft. Dat is iets wat elke leerkracht trouwens kan leren. Ik geloof rotsvast dat je alle leerkrachten skills kan aanreiken waarop ze kunnen terugvallen. Leerlingen moeten weten waar ze terecht kunnen. Dat hoeft trouwens niet altijd bij de leraar te zijn. Ook externe partners zoals Awel, het CLB… kunnen ondersteuning bieden. 

Hoe belangrijk is aandacht voor welbevinden op school?

Ik vind het ontzettend belangrijk om leerlingen breed te blijven vormen. Onderwijs draait niet alleen om vakkennis, maar ook om sociale vaardigheden. Kennis en welbevinden zijn geen tegenpolen. Ze vullen elkaar net aan. Zelfzorg, stressmanagement, het leren herkennen van je eigen signalen… Het zijn cruciale vaardigheden voor later, zowel privé als professioneel, die in de huidige maatschappelijke context alleen maar belangrijker worden. Welbevinden is een voorwaarde voor leren en cruciaal voor een warm klasklimaat met respect voor elkaars verschillen. Aandacht voor welbevinden is geen luxe, maar een noodzaak. Van scholen wordt verwacht dat ze hier een duidelijk beleid rond te voeren. Elke leerkracht moet er sterk in staan, of je nu wiskunde, geschiedenis of zedenleer geeft. Dat is iets wat elke leerkracht trouwens kan leren. Ik geloof rotsvast dat je alle leerkrachten skills kan aanreiken waarop ze kunnen terugvallen. Leerlingen moeten weten waar ze terecht kunnen. Dat hoeft trouwens niet altijd bij de leraar te zijn. Ook externe partners zoals Awel, het CLB… kunnen ondersteuning bieden.

Is het onderwijs vandaag echt zo anders? 

De uitdagingen zijn vandaag complexer. Dat ontkennen zou voorbijgaan aan de realiteit van het onderwijs. Sinds het M-decreet zijn we misschien té hard gaan focussen op de verschillen tussen leerlingen. ‘Voor leerling A moet dit, voor leerling B dat’. Dat heeft naar mijn gevoel voor een handelingsverlegenheid bij leerkrachten gezorgd, die onnodig is. Ook vanuit ouders neemt de druk toe, wat het leerkrachten niet makkelijk maakt. We moeten ervoor zorgen dat we geen onzekerheid induceren door vanaf de zijlijn voortdurend te staan roepen. Leerkrachten zijn professionals. Ze weten wat nodig is. We moeten hen vertrouwen geven en dat vertrouwen ook uitstralen. 

Welke skills heb je nodig als leerkracht? 

Een leraar moet niet alleen vakinhoudelijk sterk zijn, maar ook sociaalvaardig om met collega’s en leerlingen om te gaan. Ik merk dat pas afgestudeerde leraren op beide vlakken niet altijd stevig in hun schoenen staan, terwijl de context steeds uitdagender wordt. Het is vandaag belangrijker dan ooit dat leraren zich blijven professionaliseren, want het stopt natuurlijk niet na je diploma. Dat kan via klassieke vormingen, maar ook via interactieve trainingen. Vooral op die laatste moeten we volgens mij meer inzetten. De meeste leerkrachten zijn wit, vrouw en afkomstig uit een middenklasse. Het is belangrijk dat leerkrachten de verschillende leefwerelden van hun leerlingen begrijpen. Nodig mensen in armoede uit om op school te komen spreken, loop eens mee met brugfiguren... Die ervaringen maken thema’s voelbaar. 

Hoe belangrijk is een platform als Side Kick Sam Academy? 

Wij ondersteunen scholen op het vlak van beleid en leerlingenbegeleiding, maar zoals ik al zei: ik geloof niet in een one size fits all oplossing. De Sidekick Sam Academy biedt ontzettend veel extra handvatten. De lespakketten, video’s en praktijkvoorbeelden helpen leerkrachten om met welbevinden aan de slag te gaan. Ik ben een grote fan van de podcast. Die geeft leerkrachten niet alleen vertrouwen, maar haalt ook de eenzaamheid weg en moedigt aan om met elkaar in gesprek te gaan. Als we leerkrachten willen helpen zich meer handelingsbekwaam te voelen, dan moeten ze weten dat ze er niet alleen voorstaan. De Sidekick Sam Academy versterkt leerkrachten en is een waardevolle aanvulling op wat wij als koepel en begeleiding doen.
 

Wat trekt je aan in je job? 

Ik mag spreekbuis zijn voor onze scholen én onze leerlingen en me inzetten voor gelijke onderwijskansen. Ik vind het ongelooflijk belangrijk dat elke leerling alle kansen krijgt om zo goed mogelijk te landen in het leven, of dat nu via hogere studies of een technisch beroep is. We moeten onszelf in het onderwijs continu een spiegel voorhouden: zorgen we ervoor dat iedere leerling alle onderwijskansen krijgt? Er is nog werk aan de winkel. Ja, we moeten inzetten op kennis, op de Nederlandse taal, en de lat hoog leggen. Maar we moeten er ook voor zorgen dat leerlingen niet afhaken omwille van geldzorgen, demotivatie… Dat blijf ik aankaarten. Ik beschouw het als mijn rol om mijn voelsprieten uit te steken op scholen en die kennis bij de overheid op tafel te leggen. Ik geloof sterk in een participatief verhaal waarbij ook leerlingen gehoord worden. Geef hen inspraak in het schoolbeleid, maar luister ook naar waarom thema’s gevoelig liggen, zoals een hoofddoekverbod. Door in gesprek te gaan met leerlingen ontdek je soms nieuwe inzichten, waar je eerder niet bij stilstond. 

Welke leerkracht uit je eigen schooltijd zal je nooit vergeten?  

Ik denk meteen aan mijn leerkracht geschiedenis in het derde tot zesde middelbaar. Ze stond aan het einde van haar carrière, maar gaf nog steeds zeer bevlogen les. Ik herinner me hoe ze het verhaal van Daens vol vuur tot leven bracht. Dat bracht dingen teweeg die veel verder gingen dan de geschiedenisles. Haar lessen inspireerden me om sociaal bewuster te denken. Haar passie voel ik vandaag nog steeds. 

Had jij vroeger een Sidekick Sam bij wie je terecht kon? 

In de technische school waar ik zat, was helaas geen aandacht voor welbevinden. Er was geen Sidekick Sam waarvan ik dacht: ‘daar stap ik naartoe’. Dertig jaar geleden werd er simpelweg veel minder over gesproken dan nu. Dat is jammer, maar gelukkig kon ik bij familie en vrienden terecht. 

Hoe belangrijk zijn leerkrachten in het leven van jongeren? 

We mogen niet alles op de schouders van leerkrachten leggen. Hun kernopdracht is vakinhoud overbrengen, maar de dagelijkse interactie met leerlingen is ongetwijfeld het mooie aan het beroep. En dat gaat om zoveel meer dan vakkennis. Je ziet leerlingen groeien, dingen ontdekken. Dat is uitdagend, maar ook enorm waardevol. Neem leerkrachten dat zeker niet af. Maak van hen geen ‘uitvoerders van een lespakket’. Ze zijn zoveel meer dan dat. 
 

Wat wens je leerkrachten toe? 

Ken je het liedje ‘Een zanger is een groep’ van Wannes van de Velde? Je zou ervan kunnen maken: Een leraar is een groep. Dat wens ik leerkrachten toe: dat ze terecht kunnen bij collega’s en dat ze het vertrouwen voelen van ouders, hun stad of gemeente en bij uitbreiding de hele maatschappij. Geen enkele leerkracht zou zich ‘alleen’ voor de klas mogen voelen. Ik hoop dat alle leerkrachten voelen dat er een sterk team achter hen staat, op wie ze kunnen terugvallen als het even moeilijk gaat. Dat is wat we moeten nastreven: een schoolklimaat waarin iedereen zich gesteund voelt. Dat is niet alleen goed voor het welbevinden van leerlingen, maar ook voor het welbevinden van de leerkrachten zelf.