Eén op de vijf jongeren kampt met mentale problemen. We kennen de cijfers. Welke rol kunnen leerkrachten daarin spelen? Psychiater en Sidekick Sam Academy ambassadeur Dirk De Wachter pleit voor verbinding én nuance. ‘Laat de school een voorbereiding zijn op de lastigheid van het bestaan, die met inspanning en verbinding overwonnen kan worden’

Hoe kijkt u als psychiater naar de cijfers over het welbevinden van jongeren? 

DIRK DE WACHTER: "We hebben geen cijfers van vijftig jaar geleden, dus of er nu meer misloopt dan vroeger? Daar ben ik voorzichtig in. Lastigheden zijn er altijd geweest. Ik wil geen pessimistisch discours houden over hoe slecht het gaat met onze jongeren. Integendeel. Ik denk dat het meestal goed met hen gaat. Tegelijk ervaart een significant aantal dat het leven lastig kan zijn. Dat verdient onze aandacht, zonder meteen te problematiseren. Ik vind niet dat één op de vijf jongeren naar een psychiater moet. Ik vind wél dat vijf op de vijf jongeren met elkaar in verbinding moeten blijven. Uiteraard vragen ernstige problemen professionele hulp, maar laten we de lastigheden van het leven zoveel mogelijk meenemen in het gewone leven."

Je af en toe slecht in je vel voelen hoeft dus geen probleem te zijn?

DIRK DE WACHTER: "Jongeren zitten in een gevoelige levensfase. Hun seksualiteit is in volle ontwikkeling, ze stellen existentiële levensvragen en zoeken hun plek in de wereld. Dat kan lastig zijn, maar er zit ook erg veel positieve energie in hen. Jongeren zijn enorm veerkrachtig, leergierig en flexibel in het omgaan met problemen. Meer dan ze soms zelf vermoeden. We moeten oppassen dat we deze levensfase niet reduceren tot ‘het is zo lastig om vijftien jaar te zijn’. Neen, het is fantastisch om vijftien jaar te zijn, met de lastigheden die erbij komen. Af en toe ongelukkig zijn hoort bij het leven. De meesten komen daar zonder problemen door. Wat ze daarbij nodig hebben is een goede omkadering: in de eerste plaats door familie en vrienden en daarnaast door structuren zoals sportclubs, jeugdbewegingen en scholen."

Onze onderwijsminister pleit voor meer kennisoverdracht. Wat is uw mening daarover? 

DIRK DE WACHTER: "Ook hierover wil ik genuanceerd spreken. Onderwijs heeft twee kerntaken. De eerste is kennisoverdracht. Misschien is die taak wat op de achtergrond geraakt. Ik ga in tegen de tijdsgeest, maar we gaan de zaak niet oplossen door alle druk weg te nemen. Ik vind het niet verkeerd dat er evaluaties zijn en dat wie minder presteert daarop gewezen wordt. Druk hoeft niet per se negatief te zijn. Er schuilt ook schoonheid in ergens goed in zijn. Ondersteun jongeren in hun capaciteiten en zet er maar wat druk op, op een positieve manier. ‘Het moet leuk zijn’ vind ik geen goede onderwijsdoelstelling. Wat wél telt is dat onderwijs zinvol is. Kinderen moeten voelen dat wat ze leren later van waarde kan zijn. Een tweede kerntaak van het onderwijs is socialisering, minstens zo belangrijk. Leerlingen moeten verbinding leren maken, met elkaar en met leerkrachten. Ook omgaan met autoriteit hoort daarbij. Ik pleit niet voor een strikt topdownbeleid zoals in de jaren vijftig, maar respect voor regels is een belangrijk thema dat misschien wat verwaarloosd is. Die twee kerntaken worden idealiter vervuld in een positieve sfeer. Sommige leerkrachten maken van hun lessen een comedyshow. Geef hen een podium. Anderen doceren wat droger. Onderwijs mag ook serieus zijn. Laat lastige vakken goed doordringen. Je beroepsleven, gezondheid en relaties zullen later soms ook lastig zijn. School mag een voorbereiding zijn op de lastigheid van het bestaan, die met inspanning en verbinding overwonnen kan worden."

Hoe belangrijk is het om ouders mee te krijgen? 

DIRK DE WACHTER: "Kennis overdragen en socialisering zijn kerntaken van scholen, maar opvoeden blijft de verantwoordelijkheid van het gezin. Toch zie ik soms dat ouders een deel van hun opvoedingstaken doorschuiven naar school. Respect voor elkaar, je excuses aanbieden als je iemand verkeerd hebt behandeld: dat zijn zaken die je thuis aanleert en toepast op school. Niet andersom. Het is cruciaal dat ouders de missie van de school mee onderschrijven. Dat ze hun kinderen aanmoedigen bij het leren van moeilijke woorden of wiskundige formules en het nut ervan benadrukken. Daar wringt het soms en dan sta je als leerkracht voor een erg moeilijke taak."

Welke rol spelen leerkrachten in het leven van leerlingen? 

DIRK DE WACHTER: "Het onderwijs en de zorg zijn de pijlers waarop de beschaving rust. Ze worden maatschappelijk helaas te weinig naar waarde geschat. Ik hecht veel belang aan het meester-leerlingmodel. Een leerkracht kan vormend zijn voor het leven, ver voorbij kennisoverdracht en socialisering. Onlangs kreeg ik een e-mail van een oud-leerkracht. Hij schreef: 'Ik hoop dat ik een stukje heb kunnen bijdragen aan wie je nu bent’. Dat raakte me diep. Leerkrachten kunnen het enorme potentieel van kinderen stimuleren en hen iets meegeven dat levenslang bijblijft. Dat is toch het mooiste wat je kan doen? Gelukkig zijn er velen die dat gevoel vasthouden, zoals mijn leerkracht wiskunde. Ik hoop dat leerkrachten oprecht kunnen zeggen ‘dit is een van de mooiste beroepen ter wereld’. Het is een voorrecht om die jonge wereld mee vorm te mogen geven en daarbij zelf voortdurend bij te leren."

Doen leerkrachten er goed aan om welbevinden bewust bespreekbaar te maken in de klas? 

DIRK DE WACHTER: "Leerkrachten zijn geen therapeuten die wekelijks moeten overleggen over hoe ze welbevinden aandacht kunnen geven. Dat zou juist contraproductief werken. Waar ik wel voor pleit is dat elke leerkracht connectie maakt met de leefwereld van jongeren. Welbevinden past binnen elk vak. Een leerkracht biologie kan er aandacht voor hebben wanneer het over neurofysiologische zaken gaat. Een leraar Nederlands kan het doen via literatuur die het leven beschrijft. Mijn leerkracht Nederlands heeft me vroeger ‘De Avonden’ van Gerard Reve aangereikt, een boek over een eenzame man dat me toen ongelooflijk veel herkenning gaf. Ik zeg altijd: ‘door hem ben ik psychiater geworden.’ Hij heeft me op het juiste moment bewust gemaakt van de psychologie. Ook aan de universiteit en zelfs daarna heb ik les mogen krijgen van mensen die me mee gevormd hebben. Sport, muziek, boeken… Er zijn allerlei wegen om aansluiting te maken met jongeren. We moeten hier geen extra taak van maken. Goede leerkrachten doen dit vaak vanzelf. Laat hen vooral hun eigen ding doen." 

Zijn er bepaalde alarmsignalen die aangeven dat er écht iets aan de hand is? 

DIRK DE WACHTER: "Bij alarmsignalen gaat het vooral om verschillen. Sommige leerlingen zijn van nature wat stiller. Laat dat zijn. Anderen zijn luidruchtiger. Ook dat is prima. De Gauscurve van normaal gedrag is breed. Maar een doorgaans drukke leerling die plots stil wordt, een enthousiaste leerling die niet meer meewerkt of een stille leerling die opeens een grote mond opzet… Dat zijn signalen die je het best opmerkt, liefst zo vroeg mogelijk."

Wat kan je als leerkrachten doen in zo’n situatie? 

DIRK DE WACHTER: "Probeer niet te snel te oordelen, maar toets je ervaringen bij collega’s. Zo ontstaat een gedeelde visie. Bij een gezamenlijk vermoeden van een probleem kan je een stapje verder gaan. Wie heeft een sterke connectie met die leerling en is het meest geschikt om het gesprek aan te gaan? Dat kan zo eenvoudig zijn als de leerling kort even apart te nemen met ‘hoe gaat het met jou’? Probeer het niet te therapeutisch aan te pakken, maar met begrip en luchtigheid. We moeten vermijden dat er een slachtoffercultuur ontstaat waarin problemen versterkt worden en op den duur haast de identiteit bepalen. Ik blijf benadrukken dat jongeren veel veerkracht hebben, ook bij lastigheden zoals echtscheidingen, medische problemen, verhuizingen, nieuwe vrienden en al die dingen die typisch zijn voor de puberteit. Laten we streven naar een hoopvolle, oplossingsgerichte cultuur, waar lastigheden er mogen zijn, zonder ze te bagatelliseren."

Wat moet je als leerkracht vooral niet doen?

DIRK DE WACHTER: "Aandringen werkt weerstand in de hand. Reageert een leerling met ‘laat me gerust’, geef dan ruimte en zeg dat je volgende week nog eens zult ‘zagen’. Oordeel niet te snel en laat je eigen verhalen en goedbedoeld advies achterwege. Probeer de ‘not knowing positie’ goed te beheersen. Stil zijn en luisteren is cruciaal. Alleen al ruimte geven aan iemands lastigheid kan zeer therapeutisch en verbindend werken. Dit zijn basisvaardigheden die ik altijd benadruk, al besef ik dat de realiteit altijd complexer is."

Heb je een gouden tip om als leerkracht in te zetten op verbinding in de klas? 

DIRK DE WACHTER: "Verbinding is geen truc, maar een levenshouding. Het is de natuurlijke ontvankelijkheid die je uitstraalt, zodat leerlingen voelen dat ze bij jou terecht kunnen. Een positieve sfeer kan je wel versterken door het expliciet te benoemen: ‘Dit jaar werken we rond thema’s a, b en c én gaan we proberen om samen een goede tijd te hebben’. Opnieuw, het gaat niet om enkel ‘leukigheid’, maar om een sfeer van ondersteuning en samen leren. Dat is een gedeelde verantwoordelijkheid. Bespreek samen hoe er een klassfeer kan ontstaan waarin leerlingen elkaar zien, stimuleren en verschillen accepteren. Laat de slimmeriken diegenen die het wat moeilijker hebben bijstaan en de rustige leerlingen hun meer energieke klasgenoten kalmte helpen vinden. Wanneer kinderen goed verbonden zijn, ontstaat er een holding environment: een positieve omgeving die zelfregulatie mogelijk maakt. Loopt er toch iets mis, dan wordt een leerling door de klas teruggefloten. Niet per se letterlijk, maar wel voelbaar. Verbinding en controle gaan hand in hand. Een negatieve klassfeer is schadelijk en voedt pestgedrag en uitsluiting: problemen die je als leerkracht niet alleen kunt oplossen."

Hoe bewaak je als leerkracht je eigen grenzen? 

DIRK DE WACHTER: "Leerkrachten zijn mensen die stevig in het leven staan en, als het goed is, ook gevoelig zijn voor moeilijkheden rondom hen. Gevoeligheid is een gave, geen probleem. Ik beschouw ongevoeligheid als een groot probleem in de wereld. Maar begrenzing is belangrijk, zodat je jezelf niet verliest in de problematiek van leerlingen. Een leerkracht die zijn gevoeligheid weet te kanaliseren tot opmerkzaamheid én voldoende begrenst, door goed voor zichzelf te zorgen en te delegeren, is volgens mij een bijzonder goede leerkracht. Sommige leerlingen hebben te maken met stevige problemen, zoals moeilijke thuissituaties. Voor diegenen die daar professionele hulp bij nodig hebben – wat niet altijd zo is – zijn er andere hulpverleners. Leerkrachten zijn geen therapeuten. Je kan als individuele leerkracht niet alles oplossen. Blijf dus niet alleen met die zwaarte zitten, maar ga samen met collega’s op zoek naar professionele hulp. Door iets in beweging te zetten, komen we ook vooruit."

De burn-outcijfers bij leerkrachten zijn hoog. Hoe kijk je hiernaar als psychiater? 

DIRK DE WACHTER: "De leerkrachten die bij mij komen, hebben het moeilijk. Maar heel veel leerkrachten zie ik niet. Ze beleven plezier aan hun beroep en ervaren het als zinvol. Bij burn-outs gaat het altijd over het gevoel niet gezien te worden en een gebrek aan ondersteuning. Verbinding is voor mij het sleutelwoord. Sommigen vinden dat ik daarin overdrijf, maar ik geloof dat het wezen van de mens verbinding is."

Waar hoopt u dat het onderwijs binnen 20 jaar staat? 

DIRK DE WACHTER: "Ik voel me vereerd dat ik als ambassadeur van de Sidekick Sam Academy mijn inzichten als psychiater mag delen, maar ik ben geen onderwijsexpert. Vergeef me dus als ik out of the box spreek. Ik geloof oprecht dat jongeren vandaag op vele vlakken sterker staan dan vorige generaties. Ze zijn beter geïnformeerd over de wereld dan ik destijds, in het kleine dorp waar ik opgroeide. Ik zie veel jongeren zich inzetten voor maatschappelijke thema’s zoals het klimaat en de zorg voor anderen. Daarom wil ik de ‘oude zakken’ van mijn generatie die klagen over ‘de jeugd van tegenwoordig’ graag tegenspreken. Jongeren zijn over het algemeen bewust, kritisch nadenkend en geëngageerd. Ze hebben soms moeite om hun plek in de wereld te vinden, net omdat ze er meer over weten. Laat het maar wat lastig zijn. Ook ik zie de uitdagingen rond integratie, taal- en leerachterstanden en een gebrek aan stimulans van thuis uit. Ik wil geen toxisch positivist zijn. Die problemen zijn realiteiten, maar niet onoplosbaar. Daar negatief over spreken creëert juist problemen. Wat we nodig hebben is een hoopvol perspectief, gericht op oplossingen. Leerkrachten hoeven dit niet alleen te doen, maar samen met collega’s, directies, ouders en maatschappelijk verantwoordelijken zoals ministeries. We hebben in België een fantastisch onderwijs dat internationaal hoge ogen gooit. Ik hoop dat we dat niveau kunnen behouden. Daarom moeten we blijven focussen op kennisoverdracht, maar evengoed op verbinding, socialisering en het leren omgaan met de wereld van vandaag, die complexer is dan vijftig jaar geleden. Sterk onderwijs is fundamenteel voor de maatschappij."

Wil je met het thema "Als het even donker wordt" aan de slag?